حسن دوست، محمد:
فرهنگ ريشه شناختي زبان فارسي زير نظر: بهمن
سركاراتي 531ص، جلد نرم،
16.5*23.5 سانتي متر تهران: فرهنگستان
زبان و ادب فارسي، 1383، چاپ اول شابك:
1-28-7531-964 اين كتاب، جلد نخست
از مجموعه «فرهنگ ريشه شناختي زبان فارسي» است كه از حرف «آ» تا حرف «ت» را
در بر مي گيرد. شيوه اي كه اساسا در تدوين اين فرهنگ مد نظر بوده است به قرار
زير است: مطالب ذيل هر يك از
مداخل از سه بخش تشكيل شده است: 1- تعريف، 2- اشتقاق، 3- منابع. در بخش نخست
(تعريف)، پس از ذكر كلمه مدخل، تلفظ آن كلمه به صورت آوانوشت در داخل كروشه [
] آمده است. ضمنا تفاوت تلفظ لغات زبان فارسي در دوره هاي نخستين تكوين آن با
تلفظ آن لغات در دوره معاصر نشان داده شده است. سپس معني كلمه مدخل، ذكر شده
و منابع و ماخذي كه براي يافتن معني از آنها استفاده گرديده، در داخل پرانتز
قيد شده است. در مورد اغلب كلمات، به معني اصلي اكتفا نشده و معني يا برخي از
معاني مجازي آن ها هم آمده است. سپس براي اكثر كلمات، با مراجعه به متون كهن
نظم و نثر فارسي، شاهد يا شواهدي دقيق با ذكر مرجع، ارائه شده
است. در بخش دوم
(اشتقاق)، كلمه مدخل به لحاظ ريشه شناختي مورد بررسي قرار گرفته است. شيوه اي
كه نويسنده در تبيين وجه اشتقاق هر لغت به كار گرفته، اساسا به اين صورت بوده
است كه نخست صورت فارسي ميانه لغت مدخل و سپس گونه فرضي ايراني باستان آن را
به همراه ريشه لغت ذكر كرده است. آنگاه به بررسي بازمانده هاي ريشه ايراني
باستان مذكور، در زبان هاي دوره باستان يعني اوستايي و فارسي باستان پرداخته،
و سپس معادل سنسكريت آن را به همراه ريشه هند و اروپايي لغت مورد نظر و يك يا
دو مشتق از يك يا دو زبان منشعب از زبان هند و اروپايي ذكر كرده است. در
مرحله بعد، گونه هاي مترادف يا هم ريشه لغت مدخل را در زبان هاي ايراني
ميانه، و سپس گونه هاي مترادف يا هم ريشه همان لغت را در زبان هاي ايراني نو
نظير «آسيِ»، «پشتو»، «كردي» و «بلوچي» برشمرده است. در اين بخش، تنها به
بررسي ريشه شناختي لغت مدخل اكتفا نشده، بلكه در اغلب موارد، وجه اشتقاق كلمه
يا كلماتي ديگر كه به نحوي با كلمه مدخل مرتبط بوده اند، ذكر شده است. در بخش
سوم (منابع)، علاوه بر منابعي كه در داخل متن به آنها ارجاع داده شده، به
برخي از منابع ديگر، كه در آنها راجع به وجه اشتقاق لغت مدخل، سخن به ميان
آمده، اشاره شده است.
