تا چه شود؟: بازتاب واقعه
مشروطه در مجموعه اي از مكاتبات تجاري حاج محمد حسين كتاب
فروش به كوشش: سيروس
سعدونيان 165ص، جلد نرم، 16.5*23.5 سانتي
متر تهران: انتشارات شيرازه، 1999،
چاپ اول شابك: 3-40-6578-964 مكاتبات تجاري «حاج محمد حسن
كتاب فروش» در فاصله سال هاي 1325 تا 1330 ه. ق، يعني سال هاي مقارن با
انقلاب مشروطه، به گونه اي از اسناد ديگري كه از اين دوره به دست محققان رسيده
متمايز مي شود. اين تمايز در اهميت اين اسناد براي روشن ساختن وجهي از تحولات
آن روزگار است كه معمولا در منابع و ماخذ متعارف تاريخي توجه چنداني به آنها
نشده است، يعني تاثير فراز و نشيب هاي سياسي بر داد و ستدهاي تجاري و فعاليت
هاي بازرگاني كشورازيك سو و احيانا تاثير مقتضيات برپا ماندن اين فعاليت ها بر تحولات سياسي وقت از سوي ديگر. اين
مكاتبات نشان دهنده آن است كه بر خلاف تصور رايج، صنف تاجر و بازرگان به
حمايت و پشتيباني بي قيد و شرط از نهضت مشروطه نپرداخت، بلكه با تداوم و
تشديد نابساماني اجتماعي و اقتصادي در اين دوران، بخش وسيعي از تجار و
بازرگانان كشور، اعتقاد خود به مشروطيت و نظام پارلماني را از دست دادند و در
نهايت شرايطي بوجود آمد كه شكل گيري استبداد پهلوي نتيجه آن بود.
